Zew wolności. Zbójnicy polskich Karpat w XVII wieku

Wolność i niepodległość tożsamością zbójników

Kocham góry. Urodziłem się w ich cieniu. Wychowałem się na opowieściach o zbójnikach. Dla mnie Karpaty to nie tylko krajobraz, lecz żywy świat pełen duchów, legend i ludzi, którzy stawiali opór światu.

Zbójnicy byli jednymi z pierwszych dysydentów karpackich gór. Żyli poza prawem, choć pozostawali głęboko osadzeni w lokalnych wspólnotach. Budzili strach, lecz jednocześnie fascynowali odwagą i niezależnością. Ich legenda trwa, nie znikając z pieśni i opowieści przekazywanych przez kolejne pokolenia.

XVII-wieczni zbójnicy nie byli jedynie grupą przestępczą, lecz stali się wyrazem sprzeciwu wobec porządku, który w oczach mieszkańców gór przestał być sprawiedliwy. Działo się to na granicy lasów, wśród wysokich przełęczy i dzikich ostępów, gdzie poczucie tożsamości łączyło się z wyobrażeniem o niezbywalnej wolności.

Góry i bunt

Połowa XVII wieku przynosi splot wojennych klęsk, zaraz i narastającego ucisku. Rosnąca pańszczyzna oraz nadużycia miejscowej władzy sprawiają, że chłopskie „nie” coraz częściej staje się formą groźby. W górach obowiązuje jednak inna logika. Odległość od dworów i sądów sprzyja niezależności, a rytm sezonowych wędrówek oraz szałasy rozproszone wysoko ponad linią lasu tworzą przestrzeń, w której łatwiej zniknąć i zakwestionować narzucone reguły.

Kiedy praca nie daje nadziei, a bieda pozostawia jedynie gniew, część młodych obiera drogę zbójnika. Nie kieruje nimi ideologia, lecz instynkt przetrwania. Właśnie z takiego praktycznego, codziennego buntu rodzi się opowieść, która z czasem przeradza się w mit.

Stanisław Witkiewicz w powieści Na przełęczy przedstawiał zbójników tak:

„Zbójnika trzeba odróżnić od rozbójnika i złodzieja. Ci ostatni są zwykli rabusie, kradnący pieniądze, owce, mordujący ludzi dla rozboju, podli i wyzuci ze wszelkich dodatnich przymiotów. Tymczasem zbójnik jest bohaterem, wcielającym w sobie najpiękniejsze przymioty rycerstwa; jest zbuntowanym przeciw sile junakiem, dla którego mord jest wstrętnym, którego się on dopuszcza tylko z ostatniej konieczności – w obronie życia. Jest on wspaniałomyślny, silny, mężny, hulaka i wierny towarzysz.”^[iv]

Film Dziki – współczesny rezonans mitu zbójnickiego

Najnowsze dzieło Macieja Kawulskiego, Dziki, nie jest próbą odtwarzania dawnych kronik ani wiernej rekonstrukcji historycznych realiów. To film, który stara się uchwycić temperaturę tamtego doświadczenia, sposób myślenia ludzi gór, ich niezgodę na narzucony porządek i gotowość do szukania własnej drogi, nawet jeśli oznacza ona konflikt z prawem. Bohaterowie idą pod prąd, kierując się instynktem silniejszym niż oficjalny dekret.

To opowieść o pierwiastku nieoswojonym, o dumie i niechęci do ulegania cudzej władzy, o prawie do samostanowienia. Właśnie dlatego film tak dobrze współbrzmi z mitem zbójnickim. Sięga do jego emocjonalnego rdzenia, do wyobrażenia wolności, która nie jest deklaracją wypowiadaną słowami, lecz praktyką życia w ruchu, w przestrzeni, w kontakcie z naturą. To wolność odczuwana ciałem, a nie zapisana w doktrynie.

Geografia sprzeciwu

Mapa ich świata była prosta i twarda, tak jak górskie grzbiety, po których się poruszali. Przełęcz Jabłonkowska łączyła Żywiecczyznę ze Śląskiem i z ziemiami węgierskimi. Przełęcz Dukielska stanowiła bramę, którą wędrowały wino i sól, ale także wieści oraz łupy. Łupkowska i Użocka otwierały drogę do bieszczadzkiego znikania po dokonanym napadzie. Czorsztyn i Niedzica kontrolowały dolinę Dunajca, a Muszyna pilnowała popradzkiego szlaku. Nowy Targ, Żywiec i Krosno były miejscami jarmarków i karczm, gdzie legalny handel spotykał się z tym, co pozostawało poza prawem, często w odstępie jednego gestu lub półsłówka.[v]

Granice języków i pochodzeń nie miały tu większego znaczenia. Liczyła się nie przynależność do rodu, lecz siła, odwaga i znajomość górskich szlaków. To góry były wspólnym językiem.

Góry jako bohater i język wolności

W XVII wieku góry pełniły funkcję narzędzia walki. Zapewniały osłonę, wyznaczały kierunek marszu i pozwalały znikać szybciej, niż mogły działać sądy i straże. W filmie Dziki góry ponownie stają się aktywnym uczestnikiem opowieści, a nie jedynie tłem wydarzeń.^[vi]

Monumentalna skala gór i połonin oraz zdjęcia realizowane w trudnych warunkach, z ekipą wchodzącą wysoko i pracującą w jaskiniach, gdzie sprzęt trzeba było wnosić lub opuszczać na linach, mają znaczenie wykraczające poza produkcyjną efektowność.

Realizm tych ujęć buduje wiarygodność świata przedstawionego. Widz odczuwa opór terenu, zimno, wysokość i niedobór powietrza. To doświadczenie terenu zmysłowo przybliża ten sam impuls wolności, który niegdyś nadawał karpackiemu krajobrazowi znaczenie języka i przestrzeni samostanowienia dla zbójników.

Wolność jako praktyka

Wolność w ich wydaniu nie miała podniosłego tonu. Była codzienna i praktyczna. Oznaczała prawo do odmowy nadużyć, do zaczerpnięcia oddechu poza pańskim rozkazem i do zachowania własnej sprawczości. Zorganizowani w niewielkie roty, z przywódcą na czele, przysięgą i ustalonym podziałem łupów, uderzali szybko, zawsze korzystając z przewagi terenu. Działali poza regułami i poza rytmem wyznaczonym przez oficjalne porządki.

Wokół nich rozciągał się system wzajemności. Wieś często wybierała milczące współistnienie, czasem z obawy, lecz częściej z poczucia wspólnoty, zgodnie z przekonaniem, że „swoim” nie wyrządza się krzywdy. Zbójnicy rozumieli to doskonale, wiedząc, że przetrwanie zimy w górach zależało od reputacji i relacji.  Stąd ich nieformalna polityka, aby rabować tam, gdzie brak lokalnych więzi, a własnych pozostawiać w spokoju, a nieraz nawet chronić ważne trakty.

Ksiądz Jerzy Tischner pisał o nich tak:

[…] Zbójnik to nie był zwycajny rabuś. Zbójnik mioł siłe, mioł śmiałość i uzywoł ik po to, coby równać świat… Nie wstydźcie sie, ludzie, mocie zbója w rodzie. Zbójnik pudzie w niebo na samiućkim przodzie.”^[vii]

Dziki – wolność jako odmowa i ryzyko

Zbójnicy nie formułowali programów ani manifestów. Ich wolność przybierała formę odmowy posłuszeństwa. Bohaterowie filmu Dziki podążają podobną ścieżką. Wybierają samotną i nieprzewidywalną drogę, na której cena za zachowanie autonomii może być bardzo wysoka. Film pokazuje tę postawę w całej złożoności – pomiędzy etosem a przemocą, pomiędzy legendą a realnym bilansem krzywd. Nie jest to obraz romantyczny ani wygładzony. To opowieść o wysiłku, napięciu i konsekwencjach, które towarzyszą każdemu rzeczywistemu wyłamaniu się z obowiązującej normy.

Niepodległość – wyłamanie z norm

Zbójnicy stanowili formę społecznej herezji. Przekraczali normy stanu, w których chłop miał pozostawać poddanym, a nie przeciwnikiem szlachcica. Kwestionowali także normy ekonomiczne, podważając nietykalność własności, jeśli rodziła się z wyzysku i nadużycia. Przekraczali wreszcie normy geograficzne, traktując granice państwowe nie jako zakaz, lecz jako przestrzeń taktycznego wycofania. W tym sensie wyprzedzali swoją epokę. Zanim nowoczesny język praw i wolności obywatelskich trafił do codziennego obiegu, oni praktykowali intuicję równości, choć czynili to brutalnie, w logice odwetu.

Nie ma w tym słodyczy romantycznej legendy. Bywało okrutnie, zdarzały się tortury i zabójstwa. Ten świat jest pełen napięcia między przestępstwem a gestem sprzeciwu. Dla dworu zbójnik był bandytą. Dla wielu ludzi gór był kimś, kto w ich imieniu wypowiadał słowo „dość.”

Dziki – mit, który oddycha współcześnie

Ludowa pamięć z czasem wygładziła wizerunek zbójników, lecz kino ma możliwość przywrócenia im chropowatości. Film Dziki sięga do źródła mitu, do ciała w ruchu, do milczenia przed skokiem, do decyzji podejmowanych na granicy ryzyka. Nie domaga się autoryzacji ani potwierdzenia ze strony instytucji. Podobnie jak dawne zbójnickie roty, najpierw działa, a dopiero później pozwala się interpretować.

W ten sposób mit „szlachetnego zbója” przestaje być folklorystyczną dekoracją. Staje się pytaniem kierowanym bezpośrednio do widza. Wolność przestaje być abstrakcyjną wartością. Nabiera wymiaru osobistego .

Zew gór

„Hej! idem w las – piórko sie mi migoce! Hej! idem w las – dudni ziemia, gdy krocę!”^[viii]

Góry w tej historii nie są tłem, lecz współsprawcą. Uczą ciała oszczędności gestu, ciszy i czujności. Dają schronienie, kiedy trzeba zniknąć i perspektywę, gdy trzeba podjąć decyzję. Wysokie łąki ponad lasem mają własną politykę, bo wiatry roznoszą wieści szybciej niż goniec, a mgła, jeśli potrafisz ją czytać, staje się najlepszym sojusznikiem.

Zew gór nie jest metaforą. To realne doświadczenie wolności fizycznej, chodzenia tam, gdzie ścieżka jest tylko przeczuciem, spania tam, gdzie nie sięga żaden dekret, żywienia się tym, co da stado, ogień i łuk. Ten sposób bycia jest anty-normą wobec świata paragrafów i pieczęci. Dlatego pieśni nie milkną, w nich wolność pachnie dymem z watry, smakuje żentycą i brzmi metalem ciupagi stukającej o kamień tuż przed skokiem.

Skala obrazu Dzikiego = skala doświadczenia

Użycie wielkoformatowej kamery ARRI ALEXA 65 przekłada się na fizyczność seansu. Przepaść staje się prawdziwą przepaścią, a nie tylko bitmapą, a mgła nie jest efektem specjalnym, lecz wchodzi do płuc widza. To ważne, ponieważ historia zbójnictwa zawsze była historią ciała i terenu. Jeśli kino ma opowiedzieć o wolności harnasia, musi oddać topografię jego świata w skali, w której czujemy ścieżkę pod stopami. Dziki robi to świadomie, pokazując, że forma staje się treścią.

Niepodległość ludzi gór – gdy mit dotyka historii

Czasem bunt zbójnicki staje się jawnie polityczny. W czerwcu 1651 roku Aleksander Kostka-Napierski opanował Czorsztyn, wzywając do zniesienia pańszczyzny. Nie wiemy, ilu zbójów było w jego załodze, ale wiemy, że korzystał z tych samych góralskich sieci.

Zima 1669 i 1670 roku przyniosła podhalańską „republikę” chłopską, która wyrzuciła z Nowego Targu stacjonujące wojsko i zorganizowała własne roty z pomocą opryszków znad węgierskiej granicy. Gdy hetman Sobieski stanął do rozprawy, powstańcy przegrali w polu, ale zniknęli w lasach, gdzie nie ma musztry, a liczy się instynkt. Te epizody pokazują, że zbójnictwo było czymś więcej niż kryminalnym marginesem. Było rezerwą buntu gotową przekroczyć próg polityki.

Dziki – gdy mit splata się z historią

Historia Dzikiego przenosi widza w XVII-wieczne Karpaty, gdzie mit splata się z historią. W centrum opowieści stoi półdziki, niemy wojownik, wychowany na pograniczu dwóch światów – przez zwierzęta i przez ludzi gór. Jego los krzyżuje się z brutalną wyprawą cesarskiego inkwizytora, który pod pozorem odzyskania skradzionych papieskich insygniów rozpętuje krwawą krucjatę.[ix]

Gdy inkwizytor próbuje wtłoczyć góry w ramy paragrafu i strachu, niemy wojownik wraz z innymi zbójnikami odpowiada językiem terenu, ruchem, milczeniem i solidarnością ludzi, którzy żyją poza linią pieczęci. Karpaty stają się nie scenerią, lecz sojusznikiem. Mgła, grań i przełęcz dyktują rytm oporu, a każdy krok jest aktem niezgody. W tej przestrzeni, gdzie pamięć o harnasiach wciąż tli się w pieśniach, Dziki opowiada o cenie autonomii i prawie do bycia sobą, nawet gdy świat domaga się uległości. To kino, w którym twardość skały spotyka twardość sumienia, a zew gór staje się ostatnim azylem wolności.

Mit, który przetrwał

„Nic to, Janicku, że Cię powiesili – Ty się na powrót z ducha narodzisz po sile.”^[x]

Po znanych zbójnikach zostaje pieśń i selektywna pamięć. Folklor „oczyszcza” zbójników, pozostawiając fantazję o równaniu świata, hojności i skarbach, które wciąż śnią się dzieciom. Z naukowego punktu widzenia to skrót, czasem kłamstwo. Z perspektywy ludzi, którzy nie mieli wpływu na własne życie, mit działał jednak jak psychologiczna amnestia. Pozwalał powiedzieć, że byli tacy, którzy się nie kłaniali, i co ważne, byli „nasi.”[xi]

Dlatego do dziś tańczymy taniec zbójnicki, opowiadamy o jaskiniach z zaklętym złotem i mijamy karczmy „U Harnasia”. To nie jest tylko dekoracja turystyczna. To przedłużenie pewnego etosu, który mówi, że wolność zaczyna się od odmowy i od wyłamania się z normy, która krzywdzi.

Zdzisław Piasecki w książce Byli chłopcy, byli… Zbójnictwo karpackie zauważa:

„Społeczny – w tym klasowy – sens zbójectwa ludowego tkwi nie w rzeczywistych czynach autentycznych zbójników (w czynach tych nie było w zasadzie niczego godnego apoteozy), lecz w tradycji góralskiej o» siumnych chłopcach, co świat równali, bogatym brali, a biednym dawali «będącej wyrazem ludowego marzenia o życiu lepszym od rzeczywistego.”[xii]

Lekcja z XVII wieku

„Zbójnicy! Wślizguje się sierp stalowy, który pościna wam głowy…”^[xiii]

Nie idealizuję. Zbójnictwo było przemocą, ale nie lekceważmy rdzenia tego zjawiska, czyli aspiracji do sprawczości. W świecie, w którym poddaństwo oznaczało dziedziczną niemoc, góry dawały ludziom narzędzie, przestrzeń i pretekst, by powiedzieć „nie”. Ten „zew gór” nie czaruje romantycznym pejzażem, lecz uczy twardości. Uczy, że wolność kosztuje, czasem życie, zawsze wygodę.

Właśnie w tym napięciu między zbrodnią a zrywem bije serce mitu zbójnickiego, które Dziki przenosi na ekran bez wybielania.