Juraj Jánošík – legenda Karpat

Juraj Jánošík to nie tylko legenda Karpat, lecz także zestaw wartości, takich jak wolność, wspólnota i odpowiedzialność. Jego droga od Liptowa po Podhale pokazuje, jak mit szlachetnego zbójnika wyrastał z realnych wydarzeń oraz surowych wyroków sądów epoki. Dziś ta opowieść wraca w kulturze i pomaga mówić o buncie, odwadze oraz wyborze własnej ścieżki.

Według legend Janosik, podobnie jak inni zbójnicy, odbierał bogatym i dzielił się z biednymi. Od zwykłych rabusiów odróżniało go to, że unikał przemocy, a według podań nigdy nikogo nie skrzywdził własnoręcznie.[i]

Najsłynniejszy karpacki zbójnik, Słowak z Terchovej, jako młody mężczyzna brał udział w powstaniu Rakoczego przeciwko Habsburgom w latach 1703–1711.[ii] W 1710 roku poznał w austriackim więzieniu Tomasza Uhorčíka, doświadczonego harnasia, któremu pomógł w ucieczce.[iii] Wkrótce sam zbiegł z wojska i przyłączył się do jego bandy. Rok później Janosik objął przywództwo grupy działającej na pograniczu węgiersko-polskim, w rejonie Liptowa i Podhala.[iv] Przez kolejne lata napadał głównie na kupców, plebanów i pocztowców, a zdobyte łupy zatrzymywał dla siebie i swoich towarzyszy, niekiedy dzieląc się częścią zdobyczy z miejscową biedotą.[v]

Zimą 1713 roku został schwytany i postawiony przed sądem w Liptowskim Mikułaszu. Proces odbył się 16 i 17 marca tego samego roku. Oskarżono go o liczne napady w regionach trenczyńskim, nitrzańskim, liptowskim i orawskim oraz o zabójstwo proboszcza z Domaniczy. Obrońca, Baltazar Palugay, twierdził, że Janosik nigdy nikogo nie zabił ani nie zranił. Sąd jednak odrzucił te wyjaśnienia i skazał go na śmierć po brutalnych torturach. Po przypalaniu ciała, wbijaniu rozżarzonych igieł pod paznokcie i łamaniu kołem, Janosika powieszono na haku za lewe żebro.[vi]

Po „naszej” stronie Tatr powszechnie znana jest jedynie pozytywna wersja bohatera.[vii]

Postać Jánošíka urosła w legendę a pod koniec XVIII w. stał się słowackim bohaterem narodowym, rozpowszechniono o nim wiele podań, jego imieniem nazwano np. skały czy ścieżki. Z symbolu jedności stał się później również symbolem niepodległości.

Legenda o Janosiku, początkowo przekazywana ustnie, ukazywała go jako odważnego bohatera ludowego, który wyrównywał różnice między biednymi a bogatymi i stał się hiperbolą problemów dręczących ówczesnych ludzi i wzorem zbójnickiego etosu.[viii]

W polskim folklorze postać Janosika spopularyzował Kazimierz Przerwa-Tetmajer w epopei tatrzańskiej Legenda Tatr, który błędnie uznał go za Polaka z Podhala. W rezultacie w polskiej tradycji ludowej, literaturze i kinie Janosik przedstawiany jest niemal wyłącznie jako szlachetny góral. Juraj Jánošík stał się bohaterem wielu filmów, widowisk i powieści, a jego imię pojawia się również w ludowych pieśniach oraz w nazwach tatrzańskich szlaków, takich jak skała Janosikowy Przewodnik.[ix] Stylizowana postać Jánošíka zdobi herb Tierchowej, nad którą góruje jego pomnik, a w miejscowości działa Muzeum Juraja Jánošíka; co roku odbywa się tam również festiwal folklorystyczny Jánošíkove dni. Jego legenda wciąż żyje zarówno w polskiej, zwłaszcza podhalańskiej kulturze, jak i w słowackiej historiografii, pozostając symbolem walki z uciskiem.

Film Dziki rozwija te same idee, które kojarzymy z legendą Jánošíka. Wolność nie jest tu hasłem, lecz codzienną decyzją podejmowaną mimo ryzyka. Surowy krajobraz gór wzmacnia napięcie i pozwala zobaczyć, jak lojalność i odpowiedzialność tworzą wspólnotę w chwilach próby. Twórcy proponują kino, które czyta mit zbójnicki na nowo i zamienia go w opowieść o konsekwencjach wyborów oraz o odwadze, która działa wcześniej niż kalkulacja.

Zobacz zwiastun, a od 1 stycznia wpadnij do kina, by poznać tajemnicę Jánošíka ukrytą w Dzikim.