Dzieci dzikie – granica między człowiekiem a zwierzęciem
Kartezjusz twierdził, że:
„Nie ma tak niedorozwiniętego człowieka, który nie potrafiłby zestawiać różnych słów i tworzyć z nich wypowiedzi, dzięki którym ujawnia myśli; przeciwnie, nie ma tak doskonałego zwierzęcia, które mogłoby uczynić to samo.”[i]
Jednakże, „zdolność wypowiedzi” nie ogranicza się do ludzi – obejmuje zwierzęta, które mówią ludzkim głosem (np. papugi), używają języka migowego (szympansy), znaków lub uczą się sztuczek, a także te, które potrafią odczytywać sygnały innych gatunków; podobnie, wyrażanie znaczeń nie jest wyłącznie domeną języka ludzkiego, bo ptaki śpiewają, wieloryby komunikują się pod wodą, a małpy posługują się znakami, tworząc własne systemy symboliczne.”[ii] Języki zwierząt istnieją i trudno temu zaprzeczyć.
W epoce nowożytnej uważano, że dzieci dzikie umożliwiają naukowe badanie podstawowych cech człowieka, takich jak zdolność posługiwania się językiem.[iii] Dzieci te ukazują granicę między człowiekiem a zwierzęciem, choć biologicznie ludzkie, dorastanie w izolacji pozbawia je zdolności władania ludzką mową.[iv] Fascynują badaczy od wieków a współczesna nauka traktuje ich historie jako unikalną okazję do poznania rozwoju mowy i psychiki.[v]
„Dzikie dzieci” to dzieci, które wskutek wypadku lub celowej izolacji dorastały z ograniczonym kontaktem z ludźmi.[vi] Często wychowywane są przez zwierzęta lub dorastają samotnie na łonie dzikiej przyrody, w lasach i puszczach.”[vii]
Dzieci dzikie – zarówno te żyjące w izolacji, jak i te wychowane wśród zwierząt – pozbawione były normalnej socjalizacji i stymulacji kulturowej.
Dziecko dorastające w całkowitej izolacji, na skraju przetrwania, pozbawione kontaktu, języka i miłości, jest kimś głęboko okaleczonym przez nienaturalne warunki życia – człowiek nie został stworzony do istnienia w takiej samotności – taka egzystencja podważa to, co stanowi fundament ludzkiego rozwoju.[viii]
Nieme, dzikie dzieci
Pierwsza szeroko znana historia dzikiego dziecka dotyczy Petera, zwanego „Dzikim”, odnalezionego w 1724 roku w lasach koło dzisiejszego Hameln w Niemczech, który choć wyglądał jak człowiek, poruszał się na czworakach, spał na podłodze, jadł surowe warzywa, łapał i rozdzierał ptaki, miał wyostrzone zmysły słuchu i węchu i był stale czujny, zachowując się jak zwierzę.[ix]
Po opuszczeniu dworu królewskiego Peter pracował na farmie, nigdy nie nauczył się mówić i nosił obrożę identyfikacyjną, co jednocześnie ułatwiało jego kontrolę i utrwalało postrzeganie go jako istotę bliższą zwierzęciu niż człowiekowi.[x]
Niezdolność Petera do komunikacji z innymi podkreślała przekonanie, że prawdziwi ludzie tworzą złożone społeczeństwo oparte na języku werbalnym i niewerbalnym, co zaintrygowało myślicieli oświeceniowych i rozpoczęło debatę nad rolą języka w relacjach między ludźmi a zwierzętami.[xi]
Większość dzikich dzieci nigdy nie przystosowała się do życia wśród ludzi, nie nauczyła się języka ani prawidłowego chodu, a Ci wychowani przez zwierzęta woleli towarzystwo zwierząt.
„Dziki chłopiec z Aveyronu,” Victor de l’Aveyron, odnaleziony w 1797 r. we Francji, wykazywał zachowania podobne do Petera, wielokrotnie uciekał po schwytaniu, a jego sposób bycia porównywano do dzikich zwierząt.[xix]
Victor miał nauczyciela, który troszczył się o jego edukację, jednak nigdy nie opanował mowy poza dwoma słowami.[xx]
Victor w tej sytuacji wykazywał poczucie własnego „ja”, lecz nie potrafił wyrazić tego słowami – nie był w stanie w pełni komunikować się z innymi ludźmi.[xxi]
W 1920 roku J. A. L. Singh, misjonarz prowadzący sierociniec w Midnapore, odnalazł dwie indyjskie dziewczynki w dżungli, żyjące w wilczej jaskini wraz z wilczą rodziną.[xxii]
Dziewczynki trafiły do sierocińca, gdzie otrzymały imiona Kamala (ok. 8 lat) i Amala (półtora roku), a ich zachowanie, przypominające wcześniejsze przypadki dzikich dzieci, takich jak Peter czy Victor, silnie odzwierciedlało instynkty zwierzęce – poruszały się na czworakach, szukały bliskości tylko u siebie nawzajem, drapały drzwi, jadły bez użycia rąk i wydawały dźwięki typowe dla wilków, od wycia po warczenie.[xxiii]
Amala zmarła po roku, a Kamala po dziewięciu; mimo starań, by ją wychować i nauczyć mowy, pozostała w dużej mierze dzika i niema – poruszała się na czworakach, wolała towarzystwo psów od ludzi i warczała.[xxiv]
Francuski chirurg Serge Aroles uważał jednak, że cała historia była mistyfikacją stworzoną przez Singha w celu zdobycia środków na sierociniec, natomiast psycholog dziecięcy Bruno Bettelheim twierdził, że Amala i Kamala przyszły na świat z poważnymi niepełnosprawnościami fizycznymi i intelektualnymi.[xxv]
W drugiej połowie XVII wieku na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej litewscy żołnierze natknęli się w puszczy na niedźwiedzice z młodymi, wśród których znajdował się ludzki chłopiec, nieumiejący mówić ani chodzić wyprostowany.[xxvi]
Chłopiec-niedźwiedź został ochrzczony i otrzymał imię Józef, choć najczęściej określano go po prostu l’ourson – niedźwiadek.[xxvii]
Został powierzony opiece zakonnic ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia, które miały nauczyć go mówić i chodzić.[xxviii] Nigdy nie nauczył się dobrze mówić, choć podobno wszystko rozumiał. Józef jeszcze długo przejawiał zwierzęce odruchy, a z czasem okazało się, że nigdy nie nauczył się mówić – potrafił jedynie gwizdać lub mruczeć jak niedźwiedź.[xxix]
W 1867 roku w Indiach myśliwi odnalezli Dinę Sanichara, dziecko wychowane przez wilki w jaskini sikandarskiej niedaleko Agry.[xxx] Miał ok. 6 lat, nie mówił i poruszał się na czworakach. U Diny odnotowano łatwość zapamiętywania pojedynczych słów, ale trudności w nauce składni – co również wspiera hipotezę, że nabywanie gramatyki wymaga stymulacji we wczesnym dzieciństwie.[xxxi] Pomimo dwudziestu lat spędzonych w domu dziecka nigdy nie nauczył się mówić.[xxxii] Chłopiec zmarł około 35. roku życia, pozostając znany jako „indyjski chłopiec-wilk.”
Z kolei chłopiec z Syberii Andriej Tolstik, siedem lat wychowywany przez psa, nauczył się dopiero po latach chodzić na dwóch nogach i korzystać z łyżki, komunikował się jednak tylko językiem migowym, bo nie wykształcił mowy.[xxxiii]
Genie, znana również jako Susan Wiley, została odkryta w Stanach Zjednoczonych w 1970 roku w wieku trzynastu lat, po tym jak od niemowlęctwa była przetrzymywana w całkowitej izolacji w ciemnym pomieszczeniu przez swoich rodziców.[xxxiv] Dziewczynka była zarówno fizycznie, jak i psychicznie upośledzona, nie potrafiła mówić ani porozumiewać się w żaden sposób.[xxxv] Po interwencji służb społecznych przeszła proces rehabilitacji, lecz mimo wysiłków opanowała jedynie ograniczony zasób słów.[xxxvi]
Przypadki dzieci dzikich, takie jak Genie, potwierdziły znaczenie „krytycznego okresu” w nauce języka – po 12. roku życia opanowanie mowy staje się znacznie trudniejsze.[xxxvii]
Dzikie dzieci, które odzyskały mowę
Historia Johna z Liège była pierwszym angielskim zapisem o „dzikim dziecku”. Chłopiec, uciekając przed żołnierzami, zabłądził w lesie i przez lata żył tam samotnie, żywiąc się tym, co znalazł. Odnaleziono go dopiero zimą, gdy nocami szukał ciepła wśród wiejskich zwierząt; był wtedy wciąż dzieckiem.[xii]
Do czasu odnalezienia John całkowicie utracił zdolność mówienia – typowe dla dzieci dzikich, które albo ominęły kluczowy okres rozwoju języka, albo były zbyt straumatyzowane po powrocie do ludzi.[xiii] Miał jednak niezwykle wyostrzony węch, potrafił wyczuć owoce i korzenie z dużej odległości, niczym pies lub wilk.
Jednak z czasem John zdołał przystosować się do życia wśród ludzi i odzyskał zdolność mówienia. Jego lepsza adaptacja mogła wynikać z wieku przy trafieniu do lasu i wcześniejszego wpływu cywilizacji, a z czasem stracił też wyostrzone zmysły węchu.[xiv]
Inną głośną historią jest jest Kaspar Hauser z Norymbergi (1828)[xv] nastolatek przetrzymywany przez tajemniczego mężczyznę w ciemnej celi, nieprzyzwyczajony do światła i sprawnego używania rąk; mówił tylko kilka niezrozumiałych fraz, np. „Chcę być jeźdźcem jak mój ojciec” i „Nie wiem”, a gdy podano mu papier, napisał swoje imię: „Kaspar Hauser”.[xvi]
Dwa miesiące po odnalezieniu Kaspar trafił do profesora Daumera, u którego otrzymał całodobową edukację – dzięki jego łagodnemu i troskliwemu nauczaniu rozwinął się, nauczył czytać, pisać, a nawet grać w szachy.[xvii]
Historia Kaspara kończy się jednak tragicznie – zmarł w 1833 roku, trzy dni po drugim zamachu na jego życie, a najczęściej przyjmowaną teorią jest, że pierwotnie uwięziono go, ponieważ zagrażał możliwej sukcesji linii Baden.[xviii]
W XX wieku zarejestrowano wiele przypadków dzieci wychowywanych w niezwykłych warunkach.
W 1957 roku w Sierra Morena odnaleziono dziewiętnastoletniego Marcosa Rodrígueza Pantoję, który po ucieczce od brutalnego pasterza spędził około dwunastu lat wśród wilków, stając się pełnoprawnym członkiem ich watahy; choć jego powrót do świata ludzi okazał się niezwykle trudny, z czasem nauczył się mówić i przystosował do życia w społeczeństwie, a jego losy stały się inspiracją dla książek i filmu Entrelobos.[xxxviii]
W 1991 roku w Ugandzie mieszkańcy jednej z wiosek odnaleźli kilkuletniego chłopca imieniem John Ssebunya, żyjącego wśród koczkodanów, które otoczyły go opieką po tym, jak uciekł z domu, będąc świadkiem zamordowania swojej matki.[xxxix] Zwierzęta karmiły go, chroniły i pozwoliły mu przetrwać w lesie przez kilka lat, zanim został ponownie wprowadzony w świat ludzi. Po objęciu go troską i edukacją John stopniowo oswoił się z nowym środowiskiem, nauczył się mówić płynnie i rozpoczął naukę w szkole, odzyskując to, co utracił podczas życia w dziczy.[xl]
W tym samym roku w okolicach Odessy odnaleziono ośmioletnią Oksanę Malaję, która jako zaniedbane dziecko alkoholików spędziła pięć lat wśród psów, poruszając się na czworakach, jedząc i reagując jak one, znając jedynie dwa słowa: „tak” i „nie.”[xli]
Choć po umieszczeniu w ośrodku udało się ją częściowo zrehabilitować i nauczyć mowy, to jej rozwój pozostał ograniczony i dziś prowadzi proste, spokojne życie, pomagając w pracach gospodarskich.[xlii]
W 1996 roku czteroletni Ivan Mishukov uciekł w Moskwie od zaniedbujących go opiekunów i znalazł schronienie w stadzie bezpańskich psów, z którymi przez dwa lata dzielił jedzenie i codzienną walkę o przetrwanie.[xliii] Zwierzęta zaakceptowały go jako część swojego grona, a chłopiec nauczył się funkcjonować w ich rytmie, dopóki nie został odnaleziony i zabrany przez ludzi. Dzięki temu, że przed ucieczką znał język, szybko odzyskał płynność mowy i po powrocie do społeczeństwa stopniowo odbudował swoje życie, ostatecznie kończąc szkołę wojskową i w pełni adaptując się do świata, z którego wcześniej uciekł.[xliv]
W 2002 roku w transylwańskich Karpatach odnaleziono około siedmioletniego Traiana Căldărăra, który po ucieczce z domu przed przemocą ojca przez blisko trzy lata żył w lesie w towarzystwie bezpańskich psów, dzieląc z nimi schronienie i sposób zdobywania pożywienia.[xlv]
Gdy go odnaleziono, był skrajnie wychudzony, miał objawy krzywicy i porozumiewał się głównie warczeniem, lecz po dłuższej rekonwalescencji stopniowo odzyskał zdrowie i umiejętności społeczne, wrócił do rodziny i rozpoczął naukę w szkole, z czasem przystosowując się do życia w ludzkiej wspólnocie.[xlvi]
wpływ izolacji na rozwój mowy
Obserwacje dzikich dzieci pozwoliły nauce lepiej zrozumieć rozwój człowieka, w tym szczególnie to, jak izolacja wpływa na zdolność opanowania mowy.
Specjaliści zwracają uwagę, że mózg dzikiego dziecka rozwija się w innych warunkach, nieużywane obszary językowe mogą nie „uruchomić się” w porę, przez co późniejsze próby nauki języka są ograniczone.[xlvii]
Dzieci wychowane bez kontaktu ze społeczeństwem pokazują, jak istotne dla rozwoju człowieka są bodźce kulturowe i społeczne, a psychologowie opisują tzw. „zespół Mowgliego”, obejmujący silny lęk przed ludźmi, prawie całkowity brak mowy, poruszanie się na czworakach oraz trudności w korzystaniu ze sztućców i toalety.[xlviii]
Dr Bruce Perry podkreśla, że dzieci te cierpią na ciężkie zaburzenia fizyczne i poznawcze spowodowane wyłącznie drastycznym zaniedbaniem, a nie czynnikami biologicznymi.[xlix] Również antropologowie i językoznawcy zwracają uwagę, że prymitywne dzieci „identyfikują się bardziej ze zwierzętami niż z ludźmi” – ich percepcja nie obejmuje empatii czy norm kulturowych.[l]
W badaniach tych przypadków podkreśla się wpływ krytycznych okresów rozwoju na zdolność przyswajania języka. Lingwista Eric Lenneberg stwierdził, że dziecko, które do 12. roku życia nie nauczyło się żadnego języka, praktycznie traci tę szansę.[li] Podobnie Noam Chomsky uważał, że po pewnym wieku (ok. 3 lat) możliwości naturalnej nauki mowy znacząco spadają.[lii]
Obserwacje przypadków dzikich dzieci potwierdzają, że długotrwała deprywacja językowa uniemożliwia pełny rozwój mózgu językowego.[liii] Skutki odizolowania widać także na poziomie fizjologicznym. Wiele badań wykazuje, że dzieci takie mają niedostateczny wzrost i rozwój mózgu – wynika to z braku odpowiedniej stymulacji w pierwszych latach życia.[liv] Dr Perry określa to jako „zespół Kaspara Hausera” – stres i chroniczny niedobór bodźców mogą blokować wydzielanie hormonu wzrostu, skutkując niskim wzrostem i częściową atrofią mózgu (m.in. płaskimi fałdami kory).[lv]
Izolacja wpływa również na rozwój emocjonalny i społeczny dziecka. Brak kontaktów z innymi ludźmi oznacza zerwanie normalnych wzorców wychowania, dzikie dzieci często wykazują zachowania „zwierzęce”.[lvi] Społecznie takie dzieci mają poważne trudności – nie przyswajają norm etycznych i nie czują więzi społecznych, co utrudnia ich adaptację po odnalezieniu.[lvii]
Film Dziki – dzikość jako język
Na początku 2026 roku (1-go stycznia) na ekrany wejdzie najnowszy film Macieja Kawulskiego, Dziki – opowieść osadzona w surowych górach, gdzie natura staje się nie tylko tłem, lecz także główną siłą kształtującą człowieka. Tytułowy bohater, dzikie dziecko, wychowany z dala od cywilizacji, żyje w pełnej symbiozie z przyrodą i nigdy nie zatraca w sobie pierwiastka, który czyni go „istotą gór”. Z czasem próbuje jednak zbliżyć się do ludzi, choć jest to dla niego równie trudne, jak dla dzikich dzieci odnajdywanych po latach w dziczy. Podobnie jak one, stoi na pograniczu dwóch światów – uformowany przez naturę, a jednocześnie próbujący na nowo odczytać kod ludzkiej bliskości.
Dziki jest przywódcą nieuchwytnej bandy zbójników i wojownikiem kierującym się potrzebą ochrony tych, których kocha. Jego tarczą pozostaje milczenie, mające jednak głębszy wymiar. W filmie staje się ono świadomym środkiem wyrazu.
Rola Tomasza Włosoka
Tomasz Włosok, odtwórca głównej roli, znany też z innych ról w filmach Macieja Kawulskiego (Jak zostałem gangsterem. Historia prawdziwa, Jak pokochałam gangstera), mierzy się z wyzwaniem, o którym słyszy się raczej w analizach przypadków Petera, Victora czy Kamali niż w aktorskich przygotowaniach – jego bohater jest niemy. Cała ekspresja tkwi w ruchu, napięciu mięśni, drżeniu spojrzenia. Taka rola wymaga nie tylko fizycznej wytrzymałości, ale także intuicji właściwej komuś, kto nie może oprzeć się na języku – tak jak dzikie dzieci zmuszone były komunikować się gestem, oddechem, spojrzeniem. Włosok, pracujący w trudnych warunkach górskich, z zimnem i zmęczeniem jako realnymi przeciwnikami, odczuwał na własnej skórze to, co w filmie stanowi naturalne środowisko jego postaci.
Niemal całkowite milczenie bohatera stawia go w jednym szeregu z postaciami znanymi jako dzikie dzieci, które po latach spędzonych wśród zwierząt powracały do ludzi pozbawione języka, a jednocześnie przepełnione intensywnością emocji wyrażanych poprzez ciało. Dziki pokazuje, że w pewnych warunkach człowiek może znów posługiwać się pierwotnym, przed-językowym sposobem komunikacji, w którym gest, ruch i obecność znaczą więcej niż jakiekolwiek słowo.
Dziki jest opowieścią o człowieku, który funkcjonuje poza językiem – a więc poza fundamentem kultury, która czyni nas ludźmi. Twórcy przypominają, że dla ludzi w XVII w. codzienność była nierozerwalnie spleciona z naturą, a komunikacja miała wiele wymiarów niewerbalnych, zakorzenionych w rytmie przyrody. W filmie to właśnie brak mowy staje się pomostem do dawnych czasów, zanim ludzkie życie zostało oplecione społecznymi normami i językowymi strukturami.
Podsumowanie
Każda z tych opowieści jest inna, każda na swój sposób fascynująca. I każda stanowi kryzys – nie tylko dlatego, że dzieci te niemal nieuchronnie zostają skrzywdzone i źle potraktowane, kiedy próbuje się je wprowadzić w świat cywilizacji – lecz także dlatego, że sama ich obecność zagraża naszemu rozumieniu tego, czym jest bycie człowiekiem.
Nauka tłumaczy, że małe dzieci skazane na milczenie często rozwijają mechanizmy unikania bodźców lub chwytają się opieki zastępczej uciekając do świata zwierząt jako jedyne rozwiązanie, a po odzyskaniu opieki społecznej rehabilitacja bywa trudna i długotrwała.[lviii]
Historie te pokazują zderzenie „człowieka” ze „zwierzęciem” i prowokują pytania o naszą istotę – jak mówi M. Ochota, fascynujemy się tym, co graniczy między ludzkim a zwierzęcym, bo dzięki „dzikiemu” definiujemy pojęcie „normalnego” człowieka.[lix]
Jednak „zwierzęce matki” walczyły, gdy odbierano im ludzkie dzieci i oddawały za nie życie.
W Księdze dżungli R. Kiplinga Baloo, niedźwiedź, mówi o Mowglim, dzikim dziecku odnalezionym i ocalonym przez wilczycę:
„Nie mam daru mowy, ale mówię prawdę.”[lx]
Baloo, uosabiający dzikość i naturę, mimo braku ludzkiej mowy podejmuje się opieki nad Mowglim, ukazując, że troska przekracza granice gatunków i staje się symbolem spotkania człowieka z pierwotnym światem.[lxi]
Część badaczy zwraca uwagę, że dzikie dzieci trafiały i trafiają do roli „królika doświadczalnego” dla naukowców czy mediów, losy dzieci uznawanych za „dzikie” rzadko kończyły się szczęśliwie. Nasuwa się myśl, czy te dzieci nie miałyby szczęśliwszego życia, gdyby pozostały w swojej zwierzęcej rodzinie…
Cywilizacja od wieków traktowała „zwierzęce” cechy jako coś niższego i niegodnego człowieka, tymczasem Kawulski przewrotnie nadaje im w postaci dzikiego bohatera rangę siły i wartości, które zmuszają do głębszej refleksji nad tym, czym naprawdę jest człowieczeństwo. Dla głównego bohatera filmu Dziki milczenie jest zbroją, góry domem, a dzikość bronią.
Bibliografia:
[i] Descartes, René – „Rozprawa o metodzie,” przeł. Tadeusz Boy-Żeleński. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe (1953).
[ii] Caitlin Schwarz – “The Feral Child: Blurring the Boundary between the Human and the Animal”: https://www.canisius.edu/academics/academic-institutes-initiatives-centers/sloth-journal/sloth-volume-2-no-1-2016/feral#:~:text=Besides%20Kipling%E2%80%99s%20fictional%20story%20of,to%20human%20parent%20addresses%20an
[iii] Raisedwild – „Feral Children”: https://raisedwild.wordpress.com/history/
[iv] Erica Fudge – “Perceiving Animals: Humans and Beasts in Early Modern English Culture”:https://books.google.pl/books?id=6jDc86Xv-
[v] Encyklopedia Britannica – “Feral children”: https://www.britannica.com/topic/feral-children
[vi] Encyklopedia Britannica – “Feral children”: https://www.britannica.com/topic/feral-children
[vii] Michael Newton – “Savage Girls and Wild Boys: A History of Feral Children” (2002).
[viii] Raisedwild – „Feral Children”: https://raisedwild.wordpress.com/history/
[ix] Douglas K. Candland – “Feral Children and Clever Animals: Reflections on Human Nature” New York: Oxford University Press (1993)
[x] Caitlin Schwarz – “The Feral Child: Blurring the Boundary between the Human and the Animal”: https://www.canisius.edu/academics/academic-institutes-initiatives-centers/sloth-journal/sloth-volume-2-no-1-2016/feral#:~:text=Besides%20Kipling%E2%80%99s%20fictional%20story%20of,to%20human%20parent%20addresses%20an
[xi] Douglas Candland – “Feral Children and Clever Animals,” NY: Oxford University Press (1993).
[xii] Laura Smith – „When this feral child was found, his story threatened the hierarchy between human and animals (2017): https://medium.com/timeline/when-this-feral-child-was-found-his-story-threatened-the-hierarchy-between-human-and-animals-7bfd8ef48fd7
[xiii] Laura Smith – „When this feral child was found, his story threatened the hierarchy between human and animals (2017): https://medium.com/timeline/when-this-feral-child-was-found-his-story-threatened-the-hierarchy-between-human-and-animals-7bfd8ef48fd7
[xiv] Caitlin Schwarz – “The Feral Child: Blurring the Boundary between the Human and the Animal”: https://www.canisius.edu/academics/academic-institutes-initiatives-centers/sloth-journal/sloth-volume-2-no-1-2016/feral#:~:text=Besides%20Kipling%E2%80%99s%20fictional%20story%20of,to%20human%20parent%20addresses%20an
[xv] J. A. L. Singh and Robert M. Zingg – “Wolf-Children and Feral Man,” New York: Harper & Brothers (1942).
[xvi] Edubloxtutor.com – „Kaspar Hauser: The Story of a Child Kept in Extreme Isolation” (2023):https://www.edubloxtutor.com/kaspar-hauser/#:~:text=At%20first%2C%20regarded%20as%20a,%E2%80%9D
[xvii] Edubloxtutor.com – „Kaspar Hauser: The Story of a Child Kept in Extreme Isolation” (2023): https://www.edubloxtutor.com/kaspar-hauser/#:~:text=At%20first%2C%20regarded%20as%20a,%E2%80%9D
[xviii] Edubloxtutor.com – „Kaspar Hauser: The Story of a Child Kept in Extreme Isolation” (2023): https://www.edubloxtutor.com/kaspar-hauser/#:~:text=At%20first%2C%20regarded%20as%20a,%E2%80%9D
[xix] Michael Newton – “Savage Girls and Wild Boys: A History of Feral Children” (2002).
[xx] Michael Newton – “Savage Girls and Wild Boys: A History of Feral Children” (2002).
[xxi] Caitlin Schwarz – “The Feral Child: Blurring the Boundary between the Human and the Animal”: https://www.canisius.edu/academics/academic-institutes-initiatives-centers/sloth-journal/sloth-volume-2-no-1-2016/feral#:~:text=Besides%20Kipling%E2%80%99s%20fictional%20story%20of,to%20human%20parent%20addresses%20an
[xxii] Douglas Candland -“Feral Children and Clever Animals,” NY: Oxford University Press (1993).
[xxiii] Sarah Dowling – “They Were Girls: Animality and Poetic Voice in Bhanu Kapil’s HumAnimal” (2013) American Quarterly, Vol. 65, No. 3.
[xxiv] Douglas Candland – “Feral Children and Clever Animals,” NY: Oxford University Press (1993).
[xxv] Wikipedia – „Feral Child”: https://en.wikipedia.org/wiki/Feral_child#:~:text=There%20is%20little%20scientific%20knowledge,5
[xxvi] Jan Chryzostom Pasek – “Pamiętniki”: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pamietniki.html#:~:text=assumpsit%20similitudinem%20animalis,kr%C3%B3l%20jeszcze%20bardziej%20w%20%C5%9Bmiech
[xxvii] National-geografic.pl – „Na dwór Jana Kazimierza trafił chłopiec wychowany przez niedźwiedzie. Ile jest prawdy w tej historii?”: https://www.national-geographic.pl/historia/na-dwor-jana-kazimierza-trafil-chlopiec-wychowany-przez-niedzwiedzie-ile-jest-prawdy-w-tej-historii/
[xxviii] Hanna Widacka – „Człowiek – niedźwiedź z puszcz litewskich” (2008): https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/czlowiek-niedzwiedz-z-puszcz-litewskich#:~:text=na%20Zachodzie%20gazeta%20francuska%20%E2%80%9ENouvelles,Znajda%20%E2%80%9Eby%C5%82%20wszystek%20d%C5%82ugimi
[xxix] Jan Chryzostom Pasek – “Pamiętniki”: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pamietniki.html#:~:text=assumpsit%20similitudinem%20animalis,kr%C3%B3l%20jeszcze%20bardziej%20w%20%C5%9Bmiech
[xxx] Pressbooks – R. Pufahl: “Feral Children” (2017).
[xxxi] Pressbooks – R. Pufahl: “Feral Children” (2017).
[xxxii] Incredibilia.ro – „5 cazuri de copii crescuți de animale” (inclusiv în România), (2018), (artykuł rumuński opisujący przypadki Diny, Andrieja, Traiana itd.): https://incredibilia.ro/5-copii-crescuti-de-animale/#:~:text=A%20fost%20internat%20%C3%AEntr,%C8%99i%20chiar%20s%C4%83%20foloseasc%C4%83%20lingura
[xxxiii] Incredibilia.ro – „5 cazuri de copii crescuți de animale” (inclusiv în România), (2018), (artykuł rumuński opisujący przypadki Diny, Andrieja, Traiana itd.): https://incredibilia.ro/5-copii-crescuti-de-animale/#:~:text=A%20fost%20internat%20%C3%AEntr,%C8%99i%20chiar%20s%C4%83%20foloseasc%C4%83%20lingura
[xxxiv] Encyklopedia Britannica – “Feral children”: https://www.britannica.com/topic/feral-children
[xxxiv] Barbara Noske – “Humans and Other Animals” (London: Pluto Press, 1989).
[xxxv] Verywell Mind – “Genie Wiley: The Story of a Child Kept in Extreme Isolation” (K. Cherry (2025): https://www.verywellmind.com/genie-the-story-of-the-wild-child-2795241#:~:text=,critical%20period%20for%20language%20acquisition
[xxxvi] Encyklopedia Britannica – “Feral children”: https://www.britannica.com/topic/feral-children
[xxxvi] Barbara Noske – “Humans and Other Animals” (London: Pluto Press, 1989).
[xxxvii] Pressbooks – R. Pufahl: “Feral Children” (2017).
[xxxviii] radiocluj.ro. – „Copiii crescuţi de lupi: legendă şi adevăr”: https://www.radiocluj.ro/2025/09/14/copiii-crescuti-de-lupi-legenda-si-adevar/#:~:text=Excep%C5%A3ie%20face%20cazul%20spaniolului%20Marcos,al%C4%83turi%20de%20noua%20sa%20familie
[xxxix] Sakrani Ammarah – “Feral Children – The Twisted Tale of Survival” (2015).
[xl] Paul Sieveking – „John of Uganda.” ERBzine Magazine, „Wild Things.”
[xli] Dziennik Związkowy – „Dzieci tyranów” (2024): https://iazkowy.com/artykul/118739,dzieci-tyranow#:~:text=biura%20opieki%20spo%C5%82ecznej,m%C3%B3wi%C4%87%2C%20zna%C5%82a%20zaledwie%20kilka%20s%C5%82%C3%B3w
[xlii] Dziennik Związkowy – „Dzieci tyranów” (2024): https://iazkowy.com/artykul/118739,dzieci-tyranow#:~:text=biura%20opieki%20spo%C5%82ecznej,m%C3%B3wi%C4%87%2C%20zna%C5%82a%20zaledwie%20kilka%20s%C5%82%C3%B3w
[xliii] Today I Found Out – “Real Feral Children of the Modern World” (2016).
[xliv] Today I Found Out – “Real Feral Children of the Modern World” (2016).
[xlv] Incredibilia.ro – „5 cazuri de copii crescuți de animale” (inclusiv în România), (2018), (artykuł rumuński opisujący przypadki Diny, Andrieja, Traiana itd.): https://incredibilia.ro/5-copii-crescuti-de-animale/#:~:text=A%20fost%20internat%20%C3%AEntr,%C8%99i%20chiar%20s%C4%83%20foloseasc%C4%83%20lingura
[xlvi] Incredibilia.ro – „5 cazuri de copii crescuți de animale” (inclusiv în România), (2018), (artykuł rumuński opisujący przypadki Diny, Andrieja, Traiana itd.): https://incredibilia.ro/5-copii-crescuti-de-animale/#:~:text=A%20fost%20internat%20%C3%AEntr,%C8%99i%20chiar%20s%C4%83%20foloseasc%C4%83%20lingura
[xlvii] Pressbooks – R. Pufahl: “Feral Children” (2017).
[xlviii] Focus.pl – „Zespół Mowgliego i skutki izolacji” (2025).
[xlix] Focus.pl – „Zespół Mowgliego i skutki izolacji” (2025).
[l] Focus.pl – „Zespół Mowgliego i skutki izolacji” (2025).
[li] Wiadomosci.onet.pl – „Rozwój mowy i krytyczne okresy” (2025).
[lii] Wiadomosci.onet.pl – „Rozwój mowy i krytyczne okresy” (2025).
[liii] Encyklopedia Britannica – “Feral children”: https://www.britannica.com/topic/feral-children
[liii] Barbara Noske – “Humans and Other Animals” (London: Pluto Press, 1989).
[liv] Focus.pl – „Zespół Mowgliego i skutki izolacji” (2025).
[lv] Focus.pl – „Zespół Mowgliego i skutki izolacji” (2025).
[lvi] Dziennik Związkowy – „Dzieci tyranów” (2024): https://iazkowy.com/artykul/118739,dzieci-tyranow#:~:text=biura%20opieki%20spo%C5%82ecznej,m%C3%B3wi%C4%87%2C%20zna%C5%82a%20zaledwie%20kilka%20s%C5%82%C3%B3w
[lvii] Theguardian.com – Marry Ann Ochota „Wild stories: why do we find feral children so fascinating?: https://www.theguardian.com/science/2017/apr/22/feral-child-monkey-girl-jungle-stories-monsters#:~:text=We%E2%80%99re%20fascinated%20by%20creatures%20that,story%20bingo
[lviii] Theguardian.com – Marry Ann Ochota „Wild stories: why do we find feral children so fascinating?: https://www.theguardian.com/science/2017/apr/22/feral-child-monkey-girl-jungle-stories-monsters#:~:text=We%E2%80%99re%20fascinated%20by%20creatures%20that,story%20bingo
[lix] Theguardian.com – Marry Ann Ochota „Wild stories: why do we find feral children so fascinating?: https://www.theguardian.com/science/2017/apr/22/feral-child-monkey-girl-jungle-stories-monsters#:~:text=We%E2%80%99re%20fascinated%20by%20creatures%20that,story%20bingo
[lx] Kipling, Rudyard – „Księga dżungli,” przekład Józef Birkenmajer, wyd. Greg, Kraków.
[lxi] [lxi] Caitlin Schwarz – “The Feral Child: Blurring the Boundary between the Human and the Animal”: https://www.canisius.edu/academics/academic-institutes-initiatives-centers/sloth-journal/sloth-volume-2-no-1-2016/feral#:~:text=Besides%20Kipling%E2%80%99s%20fictional%20story%20of,to%20human%20parent%20addresses%20an
