Kontekst – dwa tytuły, jedna debata
Kino gangsterskie Macieja Kawulskiego świadomie porusza się po grząskim terenie moralnej niejednoznaczności. Charyzmatyczni antybohaterowie, wysokooktanowa estetyka i tempo narracji sprawiają, że część widzów widzi w tych filmach portret współczesnego półświatka, inni zaś gloryfikację przestępczego etosu. Poniżej porządkujemy argumenty obu stron i podpowiadamy, jak czytać te filmy bez uproszczeń.
O co pytamy:
- Czy filmy Macieja Kawulskiego gloryfikują gangsterów, czy raczej portretują ich świat, pokazując konsekwencje wyborów?
- Jakie są najmocniejsze argumenty w debacie o etycznej odpowiedzialności kina i jego wpływie na widzów?
Filmy Jak zostałem gangsterem. Historia prawdziwa (2019)[i] oraz Jak pokochałam gangstera (2022)[ii] odniosły znaczący sukces komercyjny, jednocześnie inicjując debatę o granicy między portretem a afirmacją świata przestępczego.
To kinowe fenomeny, które przyciągnęły miliony widzów. Opowiadając historie inspirowane losami prawdziwych postaci polskiego półświatka, Kawulski stworzył nowoczesne mity. Jego bohaterowie, grani przez magnetycznych aktorów jak Marcin Kowalczyk[iii] czy Tomasz Włosok[iv], to postaci, z którymi łatwo sympatyzować. Są sprytni, mają kodeks honorowy i często przedstawiani są jako ofiary systemu, które musiały wziąć sprawy w swoje ręce.
Jego gangsterzy są charyzmatyczni, lojalni wobec przyjaciół i porywająco ambitni. Żyją szybko, kochają mocno i umierają w blasku fleszy. Filmy Macieja Kawulskiego budzą zachwyt, ale i poważne pytania o etyczną odpowiedzialność twórcy. Gdzie leży granica między portretowaniem a gloryfikacją przestępczego świata?
Jest to spór o charakterze interpretacyjnym. Zwolennicy tezy o gloryfikacji zwracają uwagę na estetyzację przemocy oraz na charyzmatycznych bohaterów, których atrakcyjność może przesłaniać moralny wymiar ich czynów. Z kolei obrońcy takiego ujęcia podkreślają ambiwalencję narracji oraz obecność realnych konsekwencji, które podważają jednoznaczne odczytanie filmu jako afirmacji zła. Właściwa interpretacja wymaga zatem analizy ram gatunkowych, rozwiązań finałowych oraz punktu widzenia kamery, a nie ograniczania się jedynie do powierzchownego oglądu samych obrazów.
Czym w krytyce jest „gloryfikacja”
W krytyce filmowej pojęcie gloryfikacji nie odnosi się do samego pokazania określonych zjawisk czy postaw, lecz do ich normatywnego wyniesienia – nadania im pozytywnej wartości lub sugestii, że zasługują na podziw. O tym, czy film można uznać za gloryfikujący dane zachowania, przesądza kilka czynników.
Po pierwsze, znaczenie mają ramy moralne finału, czyli to, czy ukazana cena czynów bohatera jest rzeczywista i widoczna, czy też zostaje unieważniona przez efektowny lub symbolicznie triumfalny koniec.
Po drugie, istotny jest punkt widzenia, a więc pytanie, kto sprawuje władzę nad kamerą i komu film przyznaje rację – czy pozwala widzowi utożsamić się z bohaterem, czy raczej zachować wobec niego krytyczny dystans.
Po trzecie, o wydźwięku moralnym decyduje dyspozytyw formy, obejmujący takie środki jak montaż, muzyka czy sposób inscenizacji przemocy, które mogą nadawać brutalności estetyczny lub heroizujący wymiar.
Wreszcie, nie bez znaczenia pozostaje kontekst gatunkowy – to, czy film deklaruje się jako moralitet, przestroga, czy też antybohaterska przypowieść, która pod pozorem krytyki może w istocie mitologizować przestępczy świat.
Argumenty, że to „fascynacja złem”
Argumenty wskazujące na „fascynację złem” w danym dziele można przedstawić w sposób następujący:
Po pierwsze, widoczna jest estetyzacja i charyzma świata przedstawionego. Bohaterowie ukazani są jako postaci magnetyczne, pełne pewności siebie i uroku osobistego. Często są elegancko ubrani, posługują się błyskotliwym językiem, a kamera z upodobaniem celebruje styl życia półświatka, jego luksusowe samochody, ekskluzywne lokale czy rytuały codzienności. Krytycy piszą o „efekciarskim kolażu” i „przewadze stylu nad sensem”.[v]
Po drugie, film czy serial sprzyja identyfikacji widza z bohaterem. Narracja prowadzona z jego perspektywy, poprzez zastosowanie narracji z offu (voice-over) czy subiektywnego montażu sprawia, że odbiorca wchodzi w jego sposób myślenia, co może przysłaniać perspektywę ofiar i prowadzić do normalizacji przemocy. Zarzut ten powraca w recenzjach sequela.[vi] Jak zauważono w jednej z recenzji:
„Atrakcyjność świata i charyzma bohaterów każą pytać, czy to jeszcze portret, czy już afirmacja.”[vii]
Po trzecie, krytycy zwracają uwagę na niską widoczność kary. Ich zdaniem moralny koszt czynów bohaterów bywa niewspółmiernie mały w stosunku do ekranowych nagród, takich jak status społeczny, pieniądze czy blask sukcesu. Atrakcyjność świata i charyzma bohaterów każą pytać, czy to jeszcze portret, czy już afirmacja.
I tu pojawia się fundamentalny dylemat. Klasyczne kino gangsterskie, od Chłopców z ferajny[viii] po Człowieka z blizną[ix], funkcjonowało jako moralitet – pokazywało, że zbrodnia nie popłaca. Krytycy zarzucają Kawulskiemu, że w jego filmach ta przestroga się zaciera. Świat gangsterów jawi się jako atrakcyjna alternatywa dla szarej rzeczywistości, a cena, jaką płacą bohaterowie, wydaje się niewspółmiernie mała w stosunku do blichtru i władzy, jakich doświadczają.
Kontrargumenty – to portret, nie apologia
Ambiwalencja i konsekwencje
W obu filmach droga bohaterów prowadzi ku rozpadowi relacji, zdradom i izolacji, co odbiera blichtrowi status nagrody; część krytyków czyta to jako demaskację.[x]
Motyw ambiwalencji i konsekwencji jest wyraźnie obecny w obu filmach. Droga bohaterów prowadzi ostatecznie ku rozpadowi relacji, zdradom i samotności, co sprawia, że początkowy blichtr świata przestępczego traci charakter nagrody czy spełnienia. Taki finał nadaje opowieści wymiar gorzki i demaskatorski, wskazując na iluzoryczność sukcesu opartego na przemocy i dominacji. Część krytyków interpretuje ten zabieg jako próbę demaskacji mitu gangstera.
Gatunek zamiast moralizatorstwa
Współczesne kino gangsterskie coraz częściej rezygnuje z jednoznacznego moralizatorstwa, przesuwając akcent z kary i potępienia na empatyzujące backstory bohaterów. Opowieść o przestępcy staje się w takim ujęciu próbą zrozumienia jego motywacji, a nie prostego osądu moralnego. Warto jednak podkreślić, że rozumieć nie znaczy pochwalać – współczesne filmy niekoniecznie gloryfikują swoich bohaterów, lecz raczej wpisują ich losy w szerszy kontekst społeczny i psychologiczny. Jak wskazują analizy opublikowane m.in. w Polityce[xi] i Newonce[xii], zjawisko to stanowi element ewolucji gatunku, który coraz częściej koncentruje się na portrecie człowieka uwięzionego w strukturach przemocy, a nie na samym spektaklu przestępczego sukcesu. Odnoszę wrażenie, że Kawulski nie moralizuje, lecz stara się ukazać świat w jego pełnej złożoności:
„Scenariusz filmu powstał w oparciu o autentyczną historię (…) To nie jest żaden chwyt marketingowy, ale szczera prawda.”[xiii]
Sam reżyser broni się, argumentując, że jego rolą nie jest moralizowanie, lecz ukazywanie świata w całej jego złożoności. W wywiadach podkreśla, że choć jego bohaterowie są ludźmi złymi, to jednocześnie pozostają ludźmi złożonymi – kierują się emocjami, pragnieniami i lękami, które nie sprowadzają ich wyłącznie do roli czarnych charakterów:
„Poza tym zamiast ferować wyroki albo powielać wyświechtane i płytkie frazy o gangsterach, skupiamy się na historii człowieka, który ostatecznie wybiera miłość i lojalność ponad władzę i pieniądze. A także na unikalnej męskiej przyjaźni między tymi, którzy na co dzień pociągali za spust.”[xiv]
To podejście, choć artystycznie intrygujące, może budzić niepokój. W czasach, gdy autorytety upadają, a granice między dobrem a złem stają się płynne, pociągający obraz przestępczego życia może mieć wpływ na postawy, zwłaszcza młodych widzów.
Dlatego moim zdaniem krytyczny odbiór filmu wymaga uwzględnienia zarówno finału, jak i konsekwencji działań bohaterów, a nie ograniczania się wyłącznie do atrakcyjności formy.
Gdzie przebiega granica? (jak czytać te filmy)
Przy analizie filmu warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych aspektów.
- Spójrz na finał, jeśli bilans życia bohatera prowadzi do samozagłady lub izolacji, film nie promuje stylu życia przestępczego, lecz ukazuje i demaskuje jego koszt.
- Policz ofiary – istotne jest, czy film pokazuje skutki przemocy w relacjach międzyludzkich, czy też estetycznie je „odcina”, minimalizując ich wagę.
- Zastanów się, kto mówi – gdy narracja dopuszcza różne punkty widzenia, partnerów, rodziny czy rywali bohatera, perspektywa antybohatera zostaje równoważona, a widz otrzymuje szerszy ogląd sytuacji.
- Przyjrzyj się formie – muzyka, montaż czy oświetlenie mogą zarówno wzmacniać podziw dla bohatera, jak i w określonych momentach go podważać, wprowadzając ironiczny dystans wobec jego działań.
Kontekst gatunkowy – od moralitetu do antybohatera 2.0
Tradycja klasycznych moralitetów, obejmujących filmy od Chłopców z ferajny po Człowieka z blizną, często kończy się jednoznaczną karą dla bohaterów. W kinie XXI wieku ciężar opowieści przesuwa się jednak na ambiwalencję postaci oraz ich empatyzujące backstory, które pozwala widzowi zrozumieć motywacje bohatera, niekoniecznie je pochwalając. W tym sensie twórczość Kawulskiego pozostaje bliska współczesnej konwencji – rozumieć nie znaczy pochwalać. Współczesne kino gangsterskie oddaje głos antybohaterom, ale wciąż pyta o cenę.
Dane (dlaczego to działa w mainstreamie)
Oba tytuły z „gangsterskiego cyklu” Macieja Kawulskiego – Jak zostałem gangsterem. Historia prawdziwa (2019) oraz Jak pokochałam gangstera (2022) – osiągnęły wysoką rozpoznawalność i wywołały długotrwałą falę dyskusji w mediach społecznościowych. Zjawisko to potwierdzają zarówno raporty branżowe, jak i dane z box office oraz platform streamingowych.
Jak zostałem gangsterem. Historia prawdziwa przyciągnął do kin ponad milion widzów w Polsce[xv], był numerem jeden w polskim box office w weekend premiery, a także był numerem jeden w Polsce na Netfliksie[xvi].
„Jak zostałem gangsterem… numerem jeden w polskim box office w weekend premiery.[xvii]
„‘Jak zostałem gangsterem…’ numer jeden w Polsce na Netfliksie.”[xviii]
Z kolei Jak pokochałam gangstera przez wiele tygodni utrzymywał się w Top 10 polskiego Netfliksa, a przez pewien czas zajmował pierwsze miejsce w rankingu oglądalności.
„‘Jak pokochałam gangstera’ od tygodni w czołówce najchętniej oglądanych produkcji Netflixa.”[xix]
„Jak pokochałam gangstera” w polskim Netfliksie jest na pierwszym miejscu oglądalności (bez podziału na kategorie językowe), … znalazł się w top 10 w 47 państwach, w tym 28 krajach Europy, a ponadto m.in. w Nigerii, Wenezueli, Maroku, na Jamajce i w Nowej Kaledonii.”[xx]
Podsumowanie
Moralne dylematy w kinie gangsterskim Kawulskiego nie należą do kwestii, które można rozstrzygnąć w sposób zerojedynkowy.
Filmy te korzystają z atrakcyjności formy – efektownego montażu, muzyki i charyzmatycznych postaci – jednak właściwy ciężar interpretacyjny spoczywa na ich finałach oraz konsekwencjach, jakie ponoszą bohaterowie.
Odpowiedzialność twórcy nie jest tożsama z moralizatorstwem. Rzetelny portret świata przestępczego nie powinien unikać niewygodnych pytań, ale jednocześnie nie może fetyszyzować przemocy ani budować na niej emocjonalnej atrakcji.
Z perspektywy widza warto poszukiwać punktu krytycznego, momentu, w którym spektakl zaczyna pękać, a za efektownym blichtrem odsłania się pustka i destrukcja.
Kino Kawulskiego prowokuje do dyskusji, co stanowi jego największą siłę, Reżyser stawia pytania, na które jako społeczeństwo musimy spróbować znaleźć odpowiedź.
FAQ
- Czy te filmy gloryfikują przestępców?
To zależy, jeśli film wyraźnie akcentuje finał i konsekwencje działań bohatera, mamy do czynienia z portretem, natomiast gdy nagroda przeważa nad karą, pojawia się element gloryfikacji. - Czy „cool” forma to zawsze apologia?
Nie. Estetyzacja bywa ironizująca, wabi, by pokazać upadek. - Jaki jest wpływ na młodych widzów?
Badania nad antybohaterami są niejednoznaczne; znaczenie mają dojrzałość, kontekst i rozmowa po seansie.
Bibliografia
- Filmweb – Jak zostałem gangsterem. Historia prawdziwa (karta filmu, daty, box office). Dostęp: 19.10.2025: https://www.filmweb.pl/film/Jak+zosta%C5%82em+gangsterem.+Historia+prawdziwa-2019-835083
- Filmweb – Jak pokochałam gangstera (karta filmu). Dostęp 19.10.2025: https://www.filmweb.pl/film/Jak+pokocha%C5%82am+gangstera-2022-871817
- Marcin Kowalczyk wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Marcin_Kowalczyk_(aktor)
- Tomasz Włosok wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Tomasz_W%C5%82osok
- Onet/Kultura – recenzja: „Jak pokochałam gangstera: na modłę Guya Ritchiego. Efekciarski, świeży, ale sklejony z klisz.” (05.01.2022): https://kultura.onet.pl/film/recenzje/jak-pokochalam-gangstera-na-netflix-recenzja-filmu/fvp114t
- Newonce – recenzja: „Jak pokochałam gangstera: kino, które męczy.” (06.01.2022): https://newonce.net/artykul/jak-pokochalam-gangstera-kino-ktore-meczy-recenzja
- Polityka – „‘Jak pokochałam gangstera’ w czołówce Netflixa. Skąd ten fenomen?” (30.01.2022). Dostęp: 19.10.2025: https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/2152516,1,jak-pokochalam-gangstera-w-czolowce-netflixa-skad-ten-fenomen.read
- Chłopcy z ferajny – wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ch%C5%82opcy_z_ferajny
- Człowiek z blizną – wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Cz%C5%82owiek_z_blizn%C4%85_(film_1983)
- Filmweb/recenzja -“Jak zostać gangsterem. Poradnik niepraktyczny”: https://www.filmweb.pl/reviews/recenzja-filmu-Jak+zosta%C5%82em+gangsterem.+Historia+prawdziwa-23558
- Polityka – „‘Jak pokochałam gangstera’ w czołówce Netflixa. Skąd ten fenomen?” (30.01.2022). Dostęp: 19.10.2025: https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/2152516,1,jak-pokochalam-gangstera-w-czolowce-netflixa-skad-ten-fenomen.read
- newonce – recenzja: „Jak pokochałam gangstera: kino, które męczy.” (06.01.2022): https://newonce.net/artykul/jak-pokochalam-gangstera-kino-ktore-meczy-recenzja
- Wirtualna Polska – Wywiad z M. Kawulskim o „Jak zostałem gangsterem” (07.01.2020): https://film.wp.pl/maciej-kawulski-o-jak-zostalem-gangsterem-dla-mnie-mafia-jest-dzis-panstwo-6465151725795457a
- WP- Maciej Kawulski o „Jak zostałem gangsterem” (07.01.2020): https://film.wp.pl/maciej-kawulski-o-jak-zostalem-gangsterem-dla-mnie-mafia-jest-dzis-panstwo-6465151725795457a
- Onet/Kultura – „‘Jak pokochałam gangstera’pierwszy tegoroczny film z milionem widzów” (05.01.2022): https://kultura.onet.pl/film/wiadomosci/jak-zostalem-gangsterem-historia-prawdziwa-pierwszy-tegoroczny-film-z-milionem-widzow/shkd81q
- Gazeta.pl/Kultura – „Netflix opanowany przez ‘Jak zostałem gangsterem…’ Film numerem jeden w Polsce” (05.06.2020): https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114438,26005527,netflix-opanowany-przez-jak-zostalem-gangsterem-historia-prawdziwa.html
- Filmweb – „Jak zostałem gangsterem na szczycie box office’u” (07.01.2020): https://www.filmweb.pl/news/%22Jak%2Bzosta%C5%82em%2Bgangsterem%22%2Bna%2Bszczycie%2Bbox%2Boffice%27u-136034
- Gazeta.pl/Kultura – „Netflix opanowany przez ‘Jak zostałem gangsterem…’. Film numerem jeden w Polsce.” (05.06.2020): https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114438,26005527,netflix-opanowany-przez-jak-zostalem-gangsterem-historia-prawdziwa.html
- Polityka – „‘Jak pokochałam gangstera’ w czołówce Netflixa. Skąd ten fenomen?” (30.01.2022). Dostęp: 19.10.2025: https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/2152516,1,jak-pokochalam-gangstera-w-czolowce-netflixa-skad-ten-fenomen.read
- Polityka – „‘Jak pokochałam gangstera’ w czołówce Netflixa. Skąd ten fenomen?” (30.01.2022). Dostęp: 19.10.2025: https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/2152516,1,jak-pokochalam-gangstera-w-czolowce-netflixa-skad-ten-fenomen.read
Autor zdjęcia: Paweł Jaszczuk
