W trailerze filmu Dziki pojawia się postać grana przez Agatę Buzek. Twórcy nie zdradzają jeszcze, kogo dokładnie zagrała, ale już pojedyncze kadry przywodzą na myśl figurę głęboko zakorzenioną w mistycyzmie Karpat, czyli szamankę, w języku lokalnych legend nazywaną molfarką. To słowo rzadko pojawia się w polszczyźnie, jednak w kulturze Huculszczyzny ma szczególne znaczenie. Zanim więc wejdziemy w świat filmu, warto przypomnieć, kim są molfarki, skąd wzięła się ich nazwa oraz jak wygląda mapa tych wierzeń w Karpatach.
Czym jest molfarka
Na Huculszczyźnie, w sercu Karpat Wschodnich, molfar lub molfarka to ludowy uzdrowiciel, czyli osoba, która łączy zielarstwo, modlitwę i rytuały natury. W opowieściach rozróżnia się „białych”, którzy leczą i chronią, oraz „czarnych”, którzy mogą szkodzić. Nie jest to postać wiedźmy znanej z dawnych procesów o czary, lecz lokalny szaman, człowiek stojący na granicy świata ludzi i przyrody, szanowany za praktyczną mądrość oraz zrozumienie naturalnych rytmów.
Skąd wzięła się nazwa
Etymologia tego słowa pozostaje niepewna. Niektórzy badacze wskazują na wpływy romańskie i wywodzą je od włoskiego wyrażenia malfare, które oznacza czynienie zła. Inni dopatrują się źródła w lokalnym słowie molfa, określającym zamówiony przedmiot, czyli rodzaj talizmanu lub amuletu. Dawniej określenie molfara mogło mieć negatywny wydźwięk, jednak z czasem, również dzięki literaturze i filmowi, stało się synonimem karpackiego znachora oraz strażnika natury.
Mapa karpackich tradycji
Oś tych wierzeń biegnie przez Huculszczyznę, dziś znajdującą się po stronie ukraińskiej, lecz echo podobnych postaci można odnaleźć w całych Karpatach. W Polsce występowały szeptuchy oraz mądre kobiety z pogranicza Bieszczad i Podlasia. Na Słowacji i Morawach znane były boginie z Žítkovej, czyli kobiety, którym przypisywano władzę nad pogodą. W Rumunii pojawiały się solomonari, mityczni czarodzieje zdolni przywoływać deszcz i odpędzać grad. We wszystkich tych regionach powraca wspólny motyw człowieka, który potrafi wsłuchać się w głos przyrody i odnaleźć w nim porządek.
Czym zajmowały się molfarki
Przede wszystkim molfarki zajmowały się leczeniem, wykorzystując zioła, napary i okadzanie. Wiedza o roślinach była przekazywana z pokolenia na pokolenie i stanowiła bezcenny zasób doświadczenia oraz obserwacji natury.
Drugą dziedziną była tak zwana pogoda na zamówienie, czyli gradownictwo, obejmujące rytuały mające odpędzić burzę oraz połączyć modlitwę z gestem i symbolicznym rekwizytem.
Trzeci wymiar stanowiły wróżby i rady, wśród których znajdowały się lanie wosku, interpretacja snów oraz odczytywanie znaków natury. W świecie gór, gdzie życie zależało od pogody i zwierząt, taka mądrość miała realną i praktyczną wartość.
Od legendy do literatury i filmu
Pierwszy literacki portret molfara stworzył Mychajło Kociubynski w powieści Cienie zapomnianych przodków z 1912 roku. Kilka dekad później Siergiej Paradżanow przeniósł ten świat na ekran, ukazując Huculszczyznę jako krainę, w której przenikają się życie, śmierć i natura. Współcześnie, ponad pół wieku później, tradycja molfarów powraca w nowym kontekście muzealnym, artystycznym i filmowym. Nie jest to już magia, lecz pamięć o świecie, w którym człowiek i przyroda potrafili mówić wspólnym językiem.
Fakty i nieporozumienia
Nie każda molfarka zajmowała się czarną magią. Istnieli uzdrowiciele i opiekunowie, którzy działali dla dobra wspólnoty. Nie był to pakt z diabłem, lecz synkretyzm, czyli połączenie wiary ludowej i obrzędów natury. Termin molfarka nie wywodzi się z języka polskiego, lecz pochodzi z języka huculskiego. Wreszcie warto podkreślić, że nie jest to fikcja – praktyki te rzeczywiście istniały, choć dziś patrzymy na nie przede wszystkim przez pryzmat kultury, a nie skuteczności.
Dziki i molfarki – ten sam język natury
W filmie Dziki Agata Buzek nie gra czarownicy z legend, lecz kobietę, która, podobnie jak dawne molfarki, potrafi słyszeć to, co milczy. Jest to postać, która rozumie świat poprzez znaki: ruch wiatru, szmer drzew i echo w górach. Jej obecność w filmie nie jest metaforą magii, lecz pamięcią o więzi człowieka z naturą oraz o intuicji, której nowoczesność coraz częściej się wstydzi. Tak jak molfarki z Huculszczyzny, bohaterka jest pośredniczką między widzialnym a niewidzialnym oraz między strachem a spokojem.
Zrozumienie, kim są molfarki, pozwala lepiej odczytać film Dziki jako opowieść nie o czarach, lecz o powrocie do pierwotnego rytmu życia, o potrzebie uważności i o duchowej ciszy, którą można odnaleźć jedynie w górach.
Agata Buzek i duch molfarek w „Dzikim”
W filmie „Dziki” postać grana przez Agatę Buzek wydaje się czerpać z tej samej duchowości,
która przez wieki towarzyszyła molfarkom. W jej spojrzeniu i w ciszy scen widać ten sam język, język natury i pamięci, który rozumie tylko ten, kto potrafi słuchać gór. To nie bajkowa czarownica, lecz kobieta stojąca na granicy dwóch światów, tak jak molfarki z Huculszczyzny, strażniczki równowagi między człowiekiem a przyrodą.
Słownik pojęć
Molfar / molfarka – huculski uzdrowiciel, łączący naturę i wiarę.
Molfa – przedmiot zaklęty, talizman.
Gradownik – molfar „od pogody”.
Szeptucha – ludowa uzdrowicielka z pogranicza polsko-ukraińskiego.
Solomonar – rumuński czarodziej-pogodyn.
Tradycja molfarów to opowieść o ludziach, którzy nie bali się słuchać świata. Nie o czarach, lecz o intuicji, wierze i potrzebie harmonii. Może właśnie dlatego dziś, gdy przyroda znów domaga się głosu, ich legenda brzmi tak aktualnie.
O autorze
Autor przemierzył Karpaty wzdłuż i wszerz – od Bieszczad po Marmarosz, od Tokaju po Huculszczyznę.
Fotograf, podróżnik i obserwator natury, który wierzy, że cisza gór mówi więcej niż jakiekolwiek słowa.
W swoich tekstach łączy emocję i doświadczenie z wiedzą etnograficzną.
Opisuje miejsca, w których pamięć ludzi, przyrody i duchowości splata się w jedno.
Bibliografia
Źródła etnograficzne i historyczne
- Maciej Szymczak, Molfar – huculski szaman, Taraka.pl, 2014.
taraka.pl - Mychajło Neczaj, Ostatni molfar, Towarzystwo Karpackie – Karpaccy.pl, 2011.
karpaccy.pl - Anna Vishtak, Molfars – Mystic Wizards and Guards of Ukrainian Ethnic Code, Destinations.ua, 2018.
destinations.ua - Mychajło Kociubynski, Cienie zapomnianych przodków (1912),
cyt. za: Wikipedia. - Kultura Karpat, Z wizytą u zielarza – Muzeum Magii Huculskiej, kulturakarpat.eu, 2020.
kulturakarpat.eu - Krzysztof Potaczała, Tak blisko, tak daleko. Bieszczady po drugiej stronie granicy, 2022.
ciekawostkihistoryczne.pl
Opracowania i artykuły popularnonaukowe
- Legendy i mitologia Karpat: magia, która żyje wśród gór, Bukovel.com.
bukovel.com - Wierzenia oraz demonologia ludowa Hucułów, NaLudowo.pl.
naludowo.pl - Muzeum Huculskiej Magii w Werchowynie, Karpaty.rocks.
karpaty.rocks - Werchowyna – muzeum Huculskiej Magii, Zymaghory.com.
zymaghory.com
Publikacje ukraińskie i medialne
- Мольфари — одвічні хранителі Карпат, Chornomorka.com, 2015.
chornomorka.com - Останній мольфар Михайло Нечай, Blitz.if.ua.
blitz.if.ua - Карпатські маги. Загадка мольфарів, Vsviti.com.ua.
vsviti.com.ua - Мольфар Нечай: “Жінці правди не кажіть…”, Discovery.zp.ua.
discovery.zp.ua - Останній мольфар Нечай передбачив війну України з Росією, Chas.cv.ua.
chas.cv.ua - Карпатські маги та загадка мольфарів, Mynizhyn.com.
mynizhyn.com
Konteksty i źródła uzupełniające
- Molfar – Wikipedia.
Wikipedia EN - Proces o czary, Wikipedia PL.
Wikipedia PL - Legendy o czarownicach, Ciekawostkihistoryczne.pl.
ciekawostkihistoryczne.pl - Schyłek procesów czarownic na ziemiach polskich, Historia.org.pl.
historia.org.pl
Bibliografia łączy źródła etnograficzne, prasowe i akademickie. Wszystkie odniesienia
wykorzystane zgodnie z prawem cytatu i w celach edukacyjno-kulturowych.
Źródło ilustracji: Narodowe Archiwum Cyfrowe – zobacz oryginał
5 Comments